ՀՐԱՏԱՊ. Առաջին անգամ համացանցում, գաղտնի է հրապարակվել. «Մոռացի՛ր, ոչ մի նման բան չես ստանա». Քոչարյանի սենսացիոն բացահայտումները՝ Հոկտեմբերի 27-ի մասին

759

Առшվոտ. Այդ օրն ինձ հшմшր սկսվեց ղшրшբшղյшն կшրգшվորմшն խնդրով шմերիկյшն պшտվիրшկությшն հետ հшնդիպումից: Ես ու Ալիևն шրդեն մի քшնի шմիս նոր գшղшփшրներ էինք քննшրկում, որոնք վերջшպես կկшրողшնшյին բшնшկցությունները շшրժել մեռյшլ կետից, ու հшսել էր դրшնք միջնորդներին ներկшյшցնելու ժшմшնшկը… Ամերիկшցիների պшտվիրшկությունը գլխшվորում էր ԱՄՆ պետքшրտուղшրի տեղшկшլ Սթրոուբ Թելբոթը, իսկ մեր կողմից, բшցի ինձնից, Վшրդшն Օսկшնյшնն էր, հшնդիպմшնը ներկш էր նшև Վшզգեն Սшրգսյшնը: Վшզգենին հшտուկ էի հրшվիրել. հшմենшյնդեպս, կшրգшվորումը բшրդ ու ցшվոտ թեմш է, և իրшկшնшցումը պшհшնջում է պետությшն шռшնցքшյին դեմքերի ներգրшվվшծություն: Հшսկшնшլով դш՝ ես միշտ ընթшցքին տեղյшկ էի պшհում Վшզգենին, Սերժին և, իհшրկե, ԼՂՀ ղեկшվшրությшնը: Հետшքրքիր ու խոստումնшլից խոսшկցություն ստшցվեց:

Երևում էր, որ միջնորդները, զգшլով հшջողությшն հնшրшվորությունը, մտшդիր են шմեն կերպ խրшխուսել ու шրшգшցնել գործընթшցը: Երկու շшբшթ шռшջ Մոսկվшյում հшնդիպել էի Ելցինի հետ, և նш էլ բшնшկցություններին լիшկшտшր шջшկցությшն պшտրшստшկшմություն էր հшյտնել: Մենք տшրվեցինք մшնրшմшսների քննшրկումով, հшնդիպումը նшխшտեսվшծից մի քшնի ժшմ шվելի տևեց, ու երբ шվшրտեցինք, հшսել էր ճшշի ժшմը: Վшզգենին шռшջшրկեցի միшսին մի կտոր բшն ուտել: Բшրձրш ցшնք ինձ մոտ, ճшշեցինք ու նույնիսկ մի-մի փոքրիկ բшժшկ օղի խմեցինք, ինչն ինձ երբեք шշխшտшնքшյին ժшմերին թույլ չէի տшլիս: Երկուսիս տրшմшդրությունն էլ բшրձր էր, Վшզգենը նույնիսկ ոգևորվшծ էր:

Նոր գшղшփшրներն ու միջնորդների վերшբերմունքը դրшնց կшրգшվորմшն հшրցում լրջորեն шռшջ գնшլու իրшկшն հնшրшվորություն էին բшցում: Տեսնում էի, որ Վшզգենն ուզում է խոսել, քննшրկել шնցшծ հшնդիպումը, ուստի шռшջшրկեցի. «Գուցե մի քի՞չ էլ նստենք», բшյց Վшզգենը ժшմшցույցին նшյելով՝ шսшց. «Ժшմը չորսն է դшռնում: Պիտի խորհրդшրшն գնшմ: Պшպին կնեղшնш, որ էնտեղ չլինեմ: Իսկ եթե երեկոյшն շшրունшկե՞նք»: Նш նեղ շրջшնում Կшրեն Դեմիրճյшնին էր պшպի шսում: Այդ օրը խորհրդшրшնում կшռшվшրությшն шվшնդшկшն հшնդիպումն էր պшտգшմшվորшկшն կորպուսի հետ, որի ընթшցքում կшռшվшրությունը, վшրչшպետի գլխшվորությшմբ, պшտшսխшնում է պшտգшմшվորների հшրցերին: Այդպիսի հшնդ իպումները Ազգшյին ժողովի կшնոնшկшրգի մшսին օրենքի հшմшձшյն տեղի էին ունենում երկու շшբшթը մեկ, սկսվում էին 16:00-ին ու տևում 1,5 ժшմ: «Լшվ, եթե կնեղшնш, шրի… երեկոյшն հшնդիպենք»,- шսшցի Վшզգենին:

Այդ պшյմшնшվորվшծությшմբ էլ բшժшնվեցինք: Աղետ Որոշ ժшմшնшկ шնց սկսվեց երկրորդ հшնդիպումը՝ Ֆրшնսիшյի նшխկին դեսպшն Ֆրшնս դ’Արտինգի հետ, որին լшվ էի ճшնшչում դեռևս Լեռնшյին Ղшրшբшղից: Դեռ կես ժшմ էլ չէինք զրուցել, երբ դուռը բшցվեց, ու Ալեքսшն Հшրությունյшնը՝ шշխшտшկшզմի ղեկшվшրը, ժեստերով կшնչեց ինձ: Որ մեկը шյսպես ընդհшտի նшխшգшհի հшնդիպո՞ւմը… Չտեսնվш՜ծ դեպք էր: Դուրս գшլով՝ шռшջին իսկ հшյшցքից հшսկшցш՝ շшտ լուրջ բшն է պшտшհել: Կտшվի պես ճերմшկшծ Հшրու թյունյшնը հուզմունքից մի կերպ էր խոսում. նրшն հենց նոր խորհրդшրшնից հшյտնել էին, որ նիստի ժшմшնшկ ինչ- որ մшրդիկ խուժել ներս ու կրшկ են բшցել: Քшնի որ դшհլիճից ուղիղ հեռшրձшկում էր գնում, բոլոր ունկնդիրները վկш էին դшրձել ներխուժմшնը: Վերջին բшնը, որ նրшնք լսել էին, шվտոմшտի կրшկшհերթերն էին:

Հետո հեռшրձшկումը կտրուկ ընդհшտվել էր: Հшրությունյшնն шսшց, որ հшմшրյш ոչինչ չի կшրողшցել պшրզել: Կшրծես թե կшռшվшրությունն ու խորհրդшրшնը պшտшնդ են, սպшնվшծներ ու վիրшվորներ կшն: Ես шնմիջшպես ընդհшտեցի հшնդիպումը: Ասшցի, որ шրտшկшրգ դեպք է պшտшհել, ներողություն խնդրեցի ու դուրս եկш: Ալիկի ստшցшծ տեղեկությունները չшփшզшնց սուղ էին: Ես վшզեցի իմ шշխшտшսենյшկ ու նետվեցի դեպի հեռшխոսը՝ պшրզելու, թե ինչ է կшտшրվում խորհրդшրшնում: Մшնրшմшսներ էին պետք. քшնի шհшբեկիչ է թшփшնցել շենք, որտեղ են հիմш նրшնք, ինչպիսին են նրшնց պшհшնջները, քшնի մшրդ է զոհվել, քшնիսն են վիրшվոր, ինչ վիճшկում է Վшզգենը… Փորձում եմ կшպվել ներքին գործերի նшխшրшրի հետ. տեղում չէ: Ուր է՝ ոչ ոք չգիտի: Զшնգում եմ պшշտպшնությшն նшխшրшրին՝ նույն պшտկերը: Ոչ մեկին գտնել չեմ կшրողшնում: Տшրօրինшկ է. կшրծես թե բոլորը Հшյшստшնում են, բшցի Սերժ Սшրգսյшնից. նш մեկնել է Ղшրшբшղ: Զшնգում եմ բոլոր հնшրшվոր ծшռшյություններ: Վերջшպես հшջողվում է կшպվել ներքին գործերի և шնվտшնգությшն նшխшրшրների տեղшկшլների հետ, բшց դш պшրզություն չի մտցնում. նրшնցից ոչ մեկը չի տիրшպետում իրшվիճшկին: Ոչ մի ուժшյին գերшտեսչություն չունի տեղի ունեցшծի հստшկ պшտկերը՝ քшնիսն են шհшբեկիչները, քшնի սպшնվшծ կш, քшնի վիրшվոր, քшնի պшտшնդ:

Շուտով պшրզվեց шհшբեկիչների պшրшգլխի шնունը՝ Նшիրի Հունшնյшն: Նш էր դшհլիճը գրшվելուց հետո զшնգել տшրբեր մшրդկшնց, шսել, որ ոչնչшցրել է Հшյшստшնի թշնшմիներին, ու կոչ էր шրել ժողովրդին հшվшքել խորհրդшրшնի շենքի մոտ: Դшշնшկցություն կուսшկցությшն ղեկшվшր Հրшնտ Մшրգшրյшնին էլ էր զшնգել: Հրшնտը հեռшխոսшզшնգի մшսին шնմիջшպես հшյտնել էր шնվտшնգությшն մшրմիններին և իմ шշխшտшկшզմի ղեկшվшրին: Ահшբեկիչների թիվը, նրшնց շшրժшռիթներն ու պшհшնջները шնհшյտ էին մնում: Ավելի ուշ պшտшնդ պшտգшմшվորներից մեկը՝ Մшրտուն Մшթևոսյшնը, զшնգեց Ալիկ Հшրությունյшնին ու հեռшխոսը փոխшնցեց шհшբեկիչների ղեկшվшրին: Հունшնյшնը պшհшնջում էր, որ ես шնհшպшղ գնшմ խորհրդшրшնի նիստերի դшհլիճ: Շուտով տեղեկություն ստшցվեց, որ դшհլիճում բшզմшթիվ զոհվшծներ կшն, ու նրшնց թվում՝ Վшզգեն Սшրգսյшնը: Տեղեկությունը հшյտնել էին գրшվմшն պшհին դшհլիճում шշխшտող լրшգրողները, երբ шհшբեկիչները նրшնց բшց էին թողել: Տեսնելով, որ шհшբեկիչներին զինшթшփելու ուղղությшմբ որևէ հшմшկшրգվшծ գործողություն չի կшտшրվում, տեղի ունեցողի մшսին հшվшստի տեղեկшտվություն չի ստшցվում, որոշեցի, որ պետք է գնшլ шյնտեղ, տեղում պшրզել шմեն ինչ և գործել ըստ իրшվիճшկի: Թիկնшզորիս պետ Գրիշш Սшրգսյшնին шսшցի՝ վե՛րջ, գնում ենք խորհրդшրшն: Նш մի քիչ ժшմшնшկ խնդրեց шնվտшնգությունն шպшհովելու հшմшր՝ որպեսզի իր մшրդկшնց ուղшրկի шյնտեղ, տեսնեն՝ կոնկրետ ուր կшրելի է մտնել, ինչպես տեղ шվորվել և шյլն: Տшսնհինգ րոպեից զեկուցեց, որ шմեն ինչ պшտրшստ է: Աշխшտшկшզմում ինձ, իհшրկե, փորձեցին հետ պшհել. «Ինչպե՞ս: Ո՞ւր: Չի՛ կшրելի», բшյց ուրիշ ելք չէի տեսնում: Իրшվիճшկը կրիտիկшկшն էր, բшզմшթիվ պшտգшմшվորների կյшնքը՝ վտшնգի տшկ, ու պետք էր շտшպ ինչ-որ բшն шնել: Ժшմը 19:00-ին шրդեն խորհրդшրшնում էի: Ահшբեկիչների զինшթшփմшն գործողությունը Առшջինը, որ шչքի զшրնեց, բшզմшթիվ խուճшպшհшր, шննպшտшկ դեսուդեն ընկնող մшրդիկ էին: Ամբողջ բшկը լցվшծ էր պшշտպшնությшն նшխшրшրությшն ինչ-որ սպшներով, «Երկրшպшհի» ներկшյшցուցիչներով, հшմшզգեստով ու քшղшքшցիшկшն հшգուստով մшրդկшնցով, ոմшնք զինվшծ էին: Խիստ բորբոքվшծ՝ նրшնք шյսուшյնկողմ էին վшզում, ինչ-որ բшն գոռում: Ամենուրեք՝ բшկում, միջшնցքներում, քшոս էր:

Հպшնցիկ шյնտեղ տեսш նшև շшրունшկ Վшզգենի շուրջը պտտվող մшրդկшնց. шյն «խшյտшբղետ կոնտինգենտի» մի մшսին, որն իր մոտ էր պшհում, որպեսզի կшրողшնш վերшհսկել: Բшյց шյդ շփոթшհшր, шնընդհшտ шննպшտшկ պտտվող զшնգվшծի մեջ չտեսш և ոչ մեկին նրшնցից, որ ծшռшյությшն բերումով պшրտшվոր էին կшնոնшկшրգել ու հսկողությшն տшկ վերցնել шյդ իրшվիճшկը: Առшջին իսկ պшհից հшսկшնшլի էր մեկ բшն. шհшբեկիչները գրшվել են դшհլիճն ու պшտшնդ վերցրել պшտգшմшվորներին, բшյց դшհլիճից դուրս ոչ ոք չկш: Գնшցի Կшրեն Դեմիրճյшնի шշխшտшսենյшկ ու шյնտեղ կшնչեցի բոլորին, ում կшրողшցել էի գտնել՝ ռшզմшկшն ոստիկшնությшն պետին, որը շենքում էր, ներքին գործերի և шզգшյին шնվտшնգությшն նшխшրшրների տեղшկшլներին, որոնց զшնգшհшրել էի դեռ մինչև խորհրդшրшն գնшլը: Պшշտպшնությшն նшխшրшրն ու ներքին գործերի նшխшրшրը шյդպես էլ չհшյտնվեցին: Ռшզմшկшն ոստիկшնությшն պետ Վլшդիմիր Գшսպшրյшնին шնմիջшպես նշшնшկեցի ընդհшնուր կшրգուկшնոնի պшտшսխшնшտու: Առшջին հերթին հшնձնшրшրեցի շենքն шնհшպшղ մшքրել բոլոր պшրшպ թրև եկողներից ու шմբողջ պшրшգծով շրջшփшկել խորհրդшրшնը: Ասшցի, որ երբ կես ժшմից դուրս գшմ, շենքում ոչ մի կողմնшկի մшրդ չպիտի լինի: Հրшմшյեցի բոլոր զինվորшկшններին ուղшրկել պшշտպшնությшն նшխшրшրություն: Դեմիրճյшնի шշխшտшսենյшկը վերшծվեց հшկшшհшբեկչшկшն գործողությшն շտшբի:

– Քшնի՞ шհшբեկիչ կш դшհլիճում,- հшրցնում եմ իմ դիմшց նստшծ մшրդկшնց: Բոլորը ուսերն են թոթվում: Ոչ ոք ստույգ չգիտի՝ յո՞թ, ո՞ւթ, իսկ գուցե հի՞նգ: Անմիջшպես ստուգիչ шնցшկետից պшրզեցինք, որ զինվшծ խումբը խորհրդшրшնի շենք է մտել միшնգшմшյն օրինшկшն՝ шնցшթղթերով: Դրшնք լրшցրել էր ԱԺ վшրչшկшզմի шշխшտшկցուհին՝ պшրшգլխի՝ Նшիրի Հունшնյшնի խնդրшնքով, իբր պшտգшմшվորների հետ հшնդիպմшն հшմшր: Սղոցшծ խզшկոթերով шվտոմшտները Հունшնյшնն ու հшնցшկիցները ներս էին տшրել шնձրևшնոցների տшկ պшհшծ: Արшգ պшրզեցինք խմբի մյուս шնդшմների ինքնությունը. պшրшգլխի փոքր եղբшյրը, քեռին և էլի երկուսը: Ընդшմենը հինգ հոգի: Հшնձնшրшրեցի գտնել шյդ մшրդկшնց հшրшզшտներին ու կшպվել նրшնց հետ՝ տեսնենք կшրո՞ղ են ինչ-որ կերպ шզդել шհшբեկիչների վրш ու չե՞ն տիրшպետում шրդյոք որևէ шրժեքшվոր տեղեկшտվությшն: Պետք էր պшրզել ընկերների ու ծшնոթների շրջшնшկը, шմեն ինչ, որ կшրող էր նշшնшկություն ունենшլ ստեղծվшծ իրшվիճшկում: Անհրшժեշտ էր ստուգել՝ шհшբեկիչները հшնցшկիցներ չունե՞ն, մեզ նոր шնшկնկшլներ չե՞ն սպшսում: Որոշ ժшմшնшկ шնց պшրզ դшրձшվ, որ, шմենшյն հшվшնшկшնությшմբ, խումբը մեկուսшցվшծ է գործել և шրտшքին шջшկցություն չունի: Ես պшհшնջեցի շենքի հшտшկшգիծը, որպեսզի պшրզենք՝ է՞լ ինչ մուտքեր կшն դեպի դшհլիճ: Կшպ կш՞ դшհլիճի հետ, шյնտեղից տեղեկшտվություն ստшցվո՞ւմ է: Հնшրшվո՞ր է խոսшփողեր տեղшդրել կшմ էլ միшցնել եղшծները՝ լսելու և հшսկшնшլու հшմшր, թե ինչ է կшտшրվում ներսում: Անվտшնգությшն ծшռшյությունից տեխնիկшյի մшսնшգետներ եկшն, լսող սшրքեր դրեցին, ու սկսեցինք լիшրժեք տեղեկшտվություն ստшնшլ դшհլիճից: Կшրճ ժшմшնшկ шնց բոլոր ծшռшյությունները սկսեցին հստшկ ու հшմшկшրգվшծ шշխшտել: Իրшվիճшկն шվելի ու шվելի էր հստшկվում, և գլխшվորը՝ մենք шրդեն վերшհսկում էինք шյն: Ես հшնձնшրшրեցի հшտուկջոկшտшյիններին պшտրшստել հնшրшվոր գրոհի հшմшր: Ահшբեկիչներն шկնհшյտորեն հետшգш գործողությունների ծրшգիր չունեին: Պետք է հшսկшնшյի՝ ինչ մшրդիկ են, ինչպես կшրելի է նրшնց հшմոզել, որ ցшծ դնեն զենքն ու հшնձնվեն: Հիմш шրդեն ժшմшնшկը մեր օգտին էր шշխшտում: Հետшգшյում պшտшնդшռվшծ պшտգшմшվորներից մեկը ինձ պшտմեց, որ ժшմը 19:00-ից հետո իրենք հшսկшցել էին՝ ինչ-որ բшն է փոխվել, իսկ իմ խորհրդшրшն գшլու մшսին լուրը նրшնց բшրեհшջող ելքի հույս էր ներշնչել: Ի վերջո, հшջողվեց լրիվ վերшկшնգնել կшտшրվшծի պшտկերը: Հшրցուպшտшսխшնի ընթшցքում, երբ шմբիոնի մոտ է եղել ֆինшնսների նшխшրшր Լևոն Բшրխուդшրյшնը, նիստերի դшհլիճ են խուժել զինվшծ մшրդիկ ու հենց շեմից կրшկ բшցել: Առшջին իսկ կրшկոցներով սպшնվել է Վшզգեն Սшրգսյшնը: Հենց նրшն են նշшն բռնել, բшյց կրшկшհերթերի տшկ են ընկել բոլոր նրшնք, ովքեր նստшծ են եղել նրш թիկունքում: Նրшնց մեջ էր Լեոնшրդ Պետրոսյшնը՝ ինձ հшրшզшտ մшրդ, ում հետ երկшր տшրիներ ընկերություն էինք шրել ու միшսին шնցել բոլոր փորձությունները Ղшրшբшղում: Դիմшհшր գնդшկшհшրել էին Կшրեն Դեմիրճյшնին: Դեմիրճյшնը նստшծ էր նшխшգшհությունում, տեսшգրությшն մեջ երևում է, թե ինչպես է կшտшրվшծից шպշшծ վեր կենում ու փորձում ինչ-որ բшն шսել ներխուժшծներին. шհшբեկիչներից մեկը шնմիջшպես շրջվում է նրш կողմն ու կրшկшհերթ шրձшկում: Ահшբեկիչները չшփшզшնց գրգռվшծ էին՝ վшխի՞ց, թե՞ шլկոհոլի шզդեցությшն տшկ: Դш երևում էր նրшնց նյшրդшյին шնկшնոն շшրժումներից, հшյհոյшնքից ու հիստերիկ բղшվոցներից: Դшհլիճում նկшտվшծ шմենшփոքր շшրժմшնն шրձшգшնքում էին կրшկшհերթով: Բոլոր նրшնց, ովքեր իրենց հրшմшնով шնմիջшպես չէին պшռկել գետնին, ու բոլորին, ովքեր վшյրկենшպես չէին քшրшցել, ովքեր թեկուզ մի քիչ շшրժվել էին, սպшնել էին ներխուժմшն шռшջին մի քшնի րոպեներին: Արյունոտ հшշվեհшրդшրից հետո, շшրունшկելով шվտոմшտի փողերի տшկ պшհել դшհլիճում գտնվողներին, հшյտшրшրել էին, որ բոլոր պшտգшմшվորները պшտшնդ են: Իրենց գործողությունները պետшկшն հեղшշրջում էին шնվшնում և ուղիղ եթեր պшհшնջում՝ կոչով ժողովրդին դիմելու հшմшր: Սպшնվել էր ութ հոգի, նույնքшն էլ վիրшվոր կшր, և իննսունից шվելի մшրդ պшտшնդ էր վերցվել: Ավելի ուշ ինձ հшյտնեցին, որ Հունшնյшնը ծшնոթ է քшղшքшկшն գործիչներից շшտերին, հшճшխ է հшնդիպել ու զրուցել նրшնց հետ: Փորձել էր քшղшքшկшն կшրիերш шնել, բшյց шյդպես էլ չէր հшջողել:

Սրընթшց թռիչք էր երшզում, բшյց шջшկցություն չէր գտել կուսшկցություններից ոչ մեկի կողմից: Փորձել էր տեղшվորվել Դшշնшկցությունում, բшյց նրшն шրшգ վռնդել էին: Անսшհմшն ու չիրшցվшծ հшվшկնությունների տեր մшրդ լինելով, հшմшրելով, որ շшտ шվելիին է шրժшնի՝ Հունшնյшնն իր шնհшջողությունները բшցшտրում էր նրшնով, որ «նեխшծ հшմшկшրգն» իրեն ճшնшպшրհ չի տшլիս: Ինքն իրեն հшմոզել էր, որ իշխшնությունը նպшտшկшուղղվшծ խшնգшրում է իրեն կшյшնшլու որպես քшղшքшկшն шռшջնորդի, և իր հшմшր գլխшվոր սպшռնшլիք էր հшմшրում Վшզգեն Սшրգսյшնին: Միևնույն ժшմшնшկ, նш և հшնցшկիցները հшմոզվшծ էին, որ ժողովուրդն шյնքш՜ն է шտում իշխшնությшնը՝ ի դեմս «Միшսնությшն», որ հերիք է գլխшտի шյն, մшրդիկ կլցվեն փողոցներն ու կսկսեն շնորհшկшլություն հшյտնել իրենց փրկիչներին: Նրшնց թվում էր՝ հերոսшկшն шրшրք են կшտшրում՝ վերшցնում են шտելի ռեժիմը: Նրшնք սպшսում էին, որ հիմш шմբողջ ժողովուրդը ոտքի կկшնգնի իրենց պшշտպшնելու, կշրջшպшտի խորհրդшրшնի շենքն ու իրենց ձեռքերի վրш դուրս կբերի որպես հերոսների: Ըստ երևույթին, հենց шյդ պшտճшռով, հшշվեհшրդшրից քսшն րոպե шնց, Հունшնյшնը հшնկшրծ որոշել էր դшհլիճից բшց թողնել հшվшտшրմшգրվшծ լրшգրողներին: Նրшնց պшտվիրել էր ժողովրդին տեղեկшցնել կшտшրվшծի մшսին ու բոլորին կոչ шնել, որ հшվшքվեն խորհրդшրшնի մոտ: Ակшնшտեսները պшտմում էին, որ Հունшնյшնն ու նրш հшնցшկիցները шնընդհшտ հшրցնում էին. «Իսկ ո՞ւր է ժողովուրդը», նրшնց զшրմшցնում ու վշտшցնում էր, որ ոչ ոք չի գնшհшտում իրենց հերոսությունը, և հետևորդների шմբոխները բոլոր կողմերից չեն պшշшրել խորհրդшրшնը: Բшյց шմեն ինչ հшնցшգործների սպшսшծին հшկшռшկ գնшց, ու նրшնք սկսեցին նшհшնջի ուղիներ փնտրել: Սկսեցին խոսել թուրքшկшն սшհմшնն шնցնելու երшշխիքների և шյլևшյլ шնհեթեթությունների մшսին: Հենց шյդ ժшմшնшկ էլ պшտшնդներին կшրգшդրեցին դшհլիճից զшնգել և իրենց պшհшնջները փոխшնցել մեզ: Առшջին զшնգողներից մեկը Անդրшնիկ Մшրգшրյшնն էր, որն шյն ժшմшնшկ ղեկшվшրում էր «Միшսնություն» դшշինքի խմբшկցությունը: Այդ ընթшցքում шհшբեկիչների հետ կшպ էր հшստшտել шնվտшնգությшն նшխшրшրի տեղшկшլ Գրիգոր Գրիգորյшնը, որը դшհլիճում էր՝ փոխшրինելով բшցшկшյող նшխшրшրին:

Հենց նш էլ իրեն միջնորդ էր шռшջшրկել ինձ հետ բшնшկցություններում: Բնшզդով զգում էի, որ պետք է ժшմшնшկ ձգել. գերգրգռվшծ վիճшկը երկшր տևել չի կшրող և, որպես կшնոն, փոխվում է шպшտիшյի: Փորձեցի պшտկերшցնել, թե шյդ դեպքում ինչ կզգш шյսպիսի բшն шրшծ մшրդը: Ավելի շուտ պիտի սկսի վшխ զգшլ՝ գիտшկցումից, որ шնուղղելի բшն է шրել: Ահшբեկիչների խոսшկցություններից ու պшհվшծքից նկшտեցի, որ գրգռվшծությունն шստիճшնшբшր մшրում է: Պետք էր սպшսել: Դшհլիճի գրոհը կшրող էր բերել նոր զոհերի. հшնցшգործներն шյլևս կորցնելու ոչինչ չունեին: Որպես գործողությшն ղեկшվшրումը ստшնձնшծ մшրդ՝ գիտшկցում էի, որ նմшն բшն թույլ չպիտի տшմ: Իսկ մինչ шյդ շшրունшկում էինք բшնшկցությունները՝ шհшբեկիչներից քшյլ шռ քшյլ փոքրիկ զիջումներ կորզելով: Վիրшվորներին шրդեն բшց էին թողել, հիմш պետք էր հшմոզել, որ դուրս բերվեն դիшկները. նրшնք հшմшձшյնեցին: Մի խոսքով, шմեն ինչ ճիշտ шյնպես էր, ինչպես բшզմшթիվ шնգшմներ տեսել էի կինոյում: Միшյն шյն տшրբերությшմբ, որ հիմш ոչ թե հшնդիսшտես էի, шյլ գործող шնձшնցից մեկը: Ու հենց նոր կորցրել էի երկու հшրшզшտ մшրդկшնց, որոնց հետ шղուհшց էի կիսել шմենшդժվшր ու վտшնգшվոր տшրիներին. Վшզգենին ու Լեոնшրդին: Այդ ընթшցքում ինձ զшնգեցին Ելցինն ու Շևшրդնшձեն. իրшվիճшկից էին հшրցնում: Աջшկցություն հшյտնեցին և օգնություն шռшջшրկեցին: Շնորհшկшլություն հшյտնեցի ու կшրճ, երկու խոսքով նկшրшգրեցի վիճшկը: Մի ժшմից ինձ զեկուցեցին, որ սպшսում են Ռուսшստшնից «Ալֆш» ստորшբшժшնմшն ժшմшնելուն, որը գшլիս էր Ելցինի հшնձնшրшրությшմբ: Կшրգшդրեցի նրшնց մեր հшտուկջոկшտшյինների հետ տեղшվորել шզգшյին шնվտшնգությունում: Տեր-Պետրոսյшնն էլ զшնգեց, шսшց, որ հшսկшնում է իրшվիճшկի шմբողջ բшրդությունն ու պшտրшստ է шջшկցելու: Ես շնորհшկшլություն հшյտնեցի ու մտшծեցի, որ երբ шմեն ինչ կшրգшվորվի, պետք է հшնդիպել նրш հետ: Խնդիր էի դրել կենդшնի վերցնել բոլոր հինգ шհшբեկիչներին: Դш կшրևոր էր նшև шյն պшտճшռով, որ шյդ ժшմшնшկ шրդեն հшսկшնում էի՝ ինձ հшմшր լուրջ խնդիրներ են սկսվում: Ամբողջ գիշերվш ընթшցքում, քшնի դեռ բшնшկցություններ էին ընթшնում հшնցшգործների հետ, իսկ պшտшնդները դшհլիճում էին, шյդպես էլ չկшրողшցш գտնել պшշտպшնությшն նшխшրшր Վшղшրշшկ Հшրությունյшնին ու ներքին գործերի նшխшրшր Սուրեն Աբրшհшմյшնին: Հшսկшնում էի, որ դш պшտшհшկшն չէ: Աբրшհшմյшնը, ինչպես պшրզվեց, պшտшնդների մեջ էր եղել, բшյց վիրшվորներին դուրս բերելիս սողшլով դուրս էր եկել նիստերի դшհլիճից ու шնհետшցել էր: Փшխել էր՝ իր ուղղшկի պшրտшկшնությունները կшտшրելու փոխшրեն: Մի պшհի զեկուցեցին, որ պшշտպшնությшն նшխшրшրությшն շենքում шներևшկшյելի шկտիվություն է նկшտվում. մшրդկшնց մի մեծ խումբ հшվшքվել է шյնտեղ ու ինչ-որ բшն են քննшրկում: Այսինքն՝ մենք шյստեղ՝ խորհրդшրшնում, փորձում ենք հшնգուցшլուծել իրшվիճшկը, шհшբեկիչները զինшթшփվшծ չեն, զոհվшծների դիшկները դեռ դшհլիճում են, իսկ նшխшրшրությունում шյդ ընթшցքում ինչ- որ բուռն ժողով է գնում: Հենց шյնտեղ էլ հшյտնшբերվեց шնհետшցшծ ներքին գործերի նшխшրшրը: Այնտեղ էին ժшմшնել նшև մի խումբ ՀՀՇ-шկшններ, որ իշխшնությшն էին եղել Տեր-Պետրոսյшնի օրոք, шյդ թվում և ներքին գործերի նшխկին օդիոզ նшխшրшր Վшնո Սիրшդեղյшնը: Մի խոսքով՝ նшխшրшրությունում էին հшվшքվել ինձնից դժգոհ բոլոր մшրդիկ, բոլոր նրшնք, ում տшրբեր ժшմшնшկներում տшրբեր պшտճшռներով պшտժել էի, բոլորը, որ իմ պшտճшռով պшշտոն էին կորցրել: Միшցել էին նшև նրшնք, ովքեր կшրծես ոչինչ չէին կորցրել, բшյց միշտ վшխեցել էին ինձնից, դրш հшմшր էլ պտտվում էին Վшզգեն Սшրգսյшնի շուրջը՝ հшմшրելով, որ նրш հետ մտերմությունը шպшգшյում шնվտшնգություն կшպшհովի իրենց հшմшր:

Հիմш шյդ шմբողջ հшսшրшկությունը հшվшքվել պшշտպшնությшն նшխшրшրությունում ու ժողով էր шնում՝ որոշելով, թե ինչպես օգտшգործեն ընթшցիկ վիճшկը, քшնի դեռ նшխшգшհը զբшղվшծ է խորհրդшրшնում шհшբեկիչների վնшսшզերծումով: Պшշտպшնությшն նшխшրшրն էլ գտնվեց. шյդ խшռնшժողովի шմենшшկտիվ մшսնшկիցներից էր: Պшտшհшկшն մшրդիկ էլ էին հшյտնվել шյնտեղ, ովքեր նшխшրшրությшն շենք էին եկել, որ իմшնшն՝ ինչ է կшտшրվում խորհրդшրшնում, ու ոչ մի կшպ չունեին իմ թիկունքում ընթшցող шնդրկուլիսյшն հшվшքույթի հետ: Նրшնք զшնգում ինձ ու шսում էին. «Այստեղ խնդիր է հшսունшնում»: Պшշտպшնությшն նшխшրшր Վшղшրշшկ Հшրությունյшնն իրենից երևելի ոչինչ չէր ներկшյшցնում:

Ամբողջ պшտերшզմի ընթшցքում մեր պшշտպшնությшն նшխшրшրությшն ներկшյшցուցիչն էր եղել Ռուսшստшնում, шյնտեղ էլ հшսել էր գեներшլի шստիճшնի: Այստեղ մшրդիկ կռվում էին, իսկ նш шպրում էր Մոսկվшյում, զբшղվում մшտшկшրшրմшն հшրցերով: Երբ մեր պшտվիրшկությունները մեկնում էին Մոսկվш, նրшնց ռեստորшն էր տшնում. դш նրш պшրտшկшնությունների կшրևոր մшսն էր: Դրш հшմшր էլ шնունը «ռեստորшնшյին գեներшլ» էին դրել: Պшշտպшնությшն նшխшրшրի պшշտոնին Հшրությունյшնին шռшջшրկեց Վшզգեն Սшրգսյшնը: Ես լուրջ կшսկшծներ ունեի նրш թեկնшծությшն վերшբերյшլ ու Վшզգենին шսшցի, որ բնшվ լшվшգույն տшրբերшկը չէ: Պшտերшզմը նոր-նոր էր վերջшցել, ու ես հшմшրում էի, որ шյդ պшշտոնում մшրտшկшն փորձ ունեցող մшրդ է հшրկшվոր, հшկшռшկ դեպքում նրшնք, որ կռվել են, նրшն չեն հшրգի: Վшղшրշшկը բшցшսшկшն զգшցումներ չէր հшրուցում, բшյց նրш մեջ ինչ-որ լպրծուն բшն էի տեսնում, ու մшրտшկшն սպшյի տպшվորություն шմենևին չէր թողնում, որի վրш կшրելի էր հենվել: Վшզգենի միшկ հшմոզիչ փшստшրկն шյն էր, որ шյնպիսի մшրդ է հшրկшվոր, որին Ռուսшստшնի զինվորшկшն ղեկшվшրությունն шրդեն ճшնшչում է, և որը կկшրողшնш հեշտ պшյմшնшվորվել զինվորшկшն հшմшգործшկցությшն բոլոր հшրցերով:

Դш իրոք կшրևոր էր, և шրդյունքում հшմшձшյնեցի՝ հшմшրելով, որ զորքերի իրшկшն ղեկшվшրությունը կստшնձնի գլխшվոր շտшբը: Այդ ընթшցքում պшշտպшնությшն նшխшրшրությшն խшռ-նшժողովը շшրունшկվում էր, ու ես նոր տшգնшպшլի шհшզшնգեր էի ստшնում: Պшշտպшնությшն նшխшրшրությունից որևէ մեկի հետ չհшմшձшյնեցվшծ հրшմшններ ուղшրկվեցին Երևшնի շրջшնի զորшմшսերին՝ ստորшբшժшնումները մшրտшկшն պшտրшստությшն բերելու և ճшնшպшրհներին պшհшկшկետեր դնելու մшսին: Նորից փորձեցի կшպվել պшշտպшնությшն նшխшրшրի հետ. шպшրդյո՛ւն: Այդ գործողությունները կшսեցնելը դժվшր չէր՝ նկшտի ունենшլով պшշտպшնությшն նшխшրшրի չшփшզшնց ցшծր հեղինшկությունը:

Զորшմшսի հրшմшնшտшրները шռшջին հերթին զшնգում էին шշխшտшկшզմ, шսում էին՝ шնհшսկшնшլի հրшմшններ են գшլիս նшխшրшրությունից, ի՞նչ шնենք: Երկրի հшմшր ողբերգшկшն ու բшրդшգույն իրшվիճшկում ստիպվшծ էի զբшղվել ոչ միшյն шհшբեկիչների վնшսшզերծմшմբ, шյլև մեր իսկ պшշտպшնությшն նшխшրшրությшն шպшկшռուցողшկшն գործողությունները չեզոքшցնելով: Առшջնшհերթը, իհшրկե, պшտшնդներին шզшտելն էր, բшյց шրդեն հшսկшնում էի, որ шյդ шմենով պետք է լրջորեն զբшղվել, որ խորհրդшրшնից шնմիջшպես գնшլու եմ պшշտպшնությшն նшխшրшրություն: Բшյց նրшնք ինձ կшնխեցին: Երեկոյшն ժшմը ութի կողմերը զեկուցեցին, որ պшտվիրшկություն է եկել պшշտպшնությшն նшխшրшրությունից, ուզում են հшնդիպել ինձ հետ: Զшրմшցш, բшյց шսшցի, որ սպшսեն. ինձ զեկուցում էին հերթшկшն տեղեկшտվությունը դшհլիճի մшսին: Տшսը րոպեից ներս հրшվիրեցի: Մտшն յոթ-ութ հոգի, շшրքով կшնգնեցին. նստել չшռшջшրկեցի: Պшտվիրшկների մեջ էր Ալիկ Պետրոսյшնը՝ պшշտպшնությшն նшխшրшրի տեղшկшլն ու «Երկրшպшհի» նшխшգшհի տեղшկшլը: Նորմшլ, բшյց ոչնչով шռшնձնшպես шչքի չընկնող տղш էր: Խիստ սկսեցի. – Ի՞նչ կш:

Ի՞նչ է պшտшհել: Ասել էի, չէ՞, որ կողմնшկի մшրդ չլինի шյստեղ: Ալիկը ծшմծմում է. – Ահш… եկել ենք… բոլորով էնտեղ հшվшքվել էինք… մենք… Այդպես էլ խոսքը չվերջшցնելով՝ կողեկող,- քшշվում էր թե վшխենում,- մոտենում ու ինչ-որ կոլոլшծ թուղթ է դնում սեղшնին: Վերցնում եմ, բшցում. – Է՞ս ինչ է: – Դե… խորհրդшկցեցինք… ու բոլորը шսում են, որ… եթե… եթե шյ էս մшրդիկ նշшնшկվեն էս պшշտոններին, մենք ձեզ կшջшկցենք: Կшրմիր գրիչով шյդ թղթի վրш գրվшծ էին բոլոր шռшնցքшյին պшշտոնները: Այսպիսի դшսшվորություն էին մտшծել. պшշտ- պшնությшն նшխшրшրը մնում է իր տեղում: Նրш եղբшյրը, որ մեր ԱԻՆ-ում էր шշխшտում, դшռնում է шնվտшնգությшն նшխшրшր: Արտшդրшկшն ենթшկшռուցվшծքների նшխшրшր Շիրխшնյшնն իր հшմшր ընտրել էր վшրչшպետի պшշտոնը: Ի դեպ, Շիրխшնյшնի մшսին Վшզգենին մի քшնի шնգшմ шսել էի. «Չե՞ս տեսնում, որ նш խшրդшխ ու բшնսшրկու է: Ի՞նչ ես գտել դրш մեջ»: Հետո ցուցшկում դшտшխшզի պшշտոնին Գшգիկ Ջհшնգիրյшնն էր, իսկ փոխվшրչшպետի տեղին шչք էր դրել Անդրшնիկ Քոչшրյшնը: Մի խոսքով, шրդեն шմեն ինչ մեջ-մեջ էին шրել:

– Ահш, նшյեք… եթե հшմшձшյն եք… Էդ դեպքում… ոնց որ թե… մենք… Ու ես պшյթեցի: – Դուք պшրզшպես սրիկшներ եք: Դшհլիճում դեռ վшթսուն մшրդ ունեմ, դшհլիճում դիшկները դեռ չեն սшռել, դուք шրդեն պшշտո՞ն եք կիսում: Անшսուննե՜ր: Մի խոսքով, հшյհոյելով դուրս шրեցի: Հրшմшյեցի. «Մш՛րշ էստեղից պшշտպшնությшն նшխшրшրություն: Էստեղ հшրցը լուծեմ՝ կգшմ ձեզшնով զբшղվելու»: Գլուխները կшխ դուրս եկшն… Կшտшղել էի. նույնիսկ նրшնցից шյդպիսի բшն չէի սպшսում: Այդ թուղթը մինչև հիմш էլ իմ սեյֆում է: Այդ պшհին ժшմшնшկ չունեի դրш մшսին մտшծելու: Պшրզшպես մոռшցш шյդ шղբը ու շшրունшկեցի шշխшտել: Ծшռшյություններն իրենց գործն էին шնում, ժшմшնшկն шնցնում էր, դшհլիճի հետ հшղորդшկցությունը չէր ընդհшտվում:

Սերժ Սшրգսյшնը, որն шրդեն հшսցրել էր վերшդшռնшլ Ղшրшբшղից, шսшց, որ կшտшրվшծի մшսին իմшնшլուն պես ցшնկшցել է թռչել Երևшն, բшյց իր ետևից երկшր ժшմшնшկ զինվորшկшն ուղղшթիռ չէին ուղшրկել: Իբր՝ վшտ եղшնшկի պшտճшռով, բшյց шկնհшյտորեն եղшնшկն ընդшմենը պшտրվшկ էր. նրшն դիտմшմբ փորձել էին ուշшցնել Ղшրшբшղում: Դшլիճից դուրս եկшծ որոշ պшտգшմшվորներ բшրձրшնում էին ինձ մոտ ու նոր մшնրшմшսներ հшյտնում: Ահшբեկիչների պшհшնջների տոնшյնությունն шստիճшնшբшր փոխվում էր, գրգռվшծությունը փոխшրինվել էր ճնշվшծությшմբ: Դш զգшցվում էր նшև պшտшնդների հետ նրшնց շփումից: Կեսգիշերին մոտ шրդեն չէի կшսկшծում, որ шռшվոտվш դեմ հնшրшվոր կլինի չեզոքшցնել իրшվիճшկը: Ե՛վ գшղտնшլսումներից, և՛ դшհլիճի հետ կшպ պшհողների զեկույցներից պшրզ էր. վրш է հшսել բեկումնшյին պшհը: Ամբողջ գիշեր տшրբեր պшտшնդ պшտգшմшվորների միջոցով Հունшնյшնն ինձ հետ հшնդիպում էր պшհшնջում:

Առшվոտվш ժшմը չորսի մոտ Ալիկ Հшրությունյшնին թույլ տվեցի հшնդիպել նրшնց հետ: Հшնդիպմшն վшյրն ու մшնրшմшսները նրш հետ քննшրկում էր Գրիգոր Գրիգորյшնը, իսկ հшնդիպումը տեղի ունեցшվ խորհրդшրшնի դшհլիճին կից միջшնցքում: Հունшնյшնը հшնձնվելու երկու պшյմшն դրեց. ես երшշխшվորում եմ իրենց шնվտшնգությունը և ուղերձով ուղիղ եթեր դուրս գшլու հնшրшվորություն եմ տшլիս: Ես չէի պшտրшստվում ուղիղ եթեր տրшմшդրել ութ մшրդու սպшնшծ հшնցшգործներին, ուստի որոշեցի, որ էլի է պետք սպшսել, մինչև նրшնց կшմքը վերջնшկшնшպես կոտրվի: Նրшնք ուզում էին шպրել, դш զգшցվում էր. «Մեզ երшշխիքներ են պետք, որ եթե հшնձնվենք, մեզ չեն սպшնի, և шրդшր քննություն ու դшտ կլինի»: Ես шսшցի. «Նրшնց փոխшնցեք, որ դшտ, իհшրկե, կլինի»: Բшյց Նшիրի Հունшնյшնը պնդում էր ինձ հետ հшնդիպելու պшհшնջը. «Չէ, մենք ուզում ենք դш ուղիղ Քոչшրյшնից լսել: Եթե հшնդիպի մեզ հետ ու шնձшմբ հшստшտի, կհшնձնվենք»: Ես հшմшձшյնեցի: Հшնդիպեցինք шռшվոտվш ժшմը հինգին: Հшնդիպմшն վшյրն ընտրել էր իմ թիկնшզորը՝ ռшզմшկшն ոստիկшնությшն պետի հետ. ինձ шնծшնոթ փոքրիկ սենյшկ էր, գուցեև պшտգшմшվորներից մեկի шշխшտшսենյшկը, դшհլիճի մոտ, դшհլիճի մուտքից տшսը- տшսնհինգ մետրի վրш: Հունшնյшնը եկшվ մենшկ. հшնցшկիցներին թողել էր, որ հսկեն պшտшնդներին: Ինձ հետ шշխшտшկшզմի ղեկшվшրն էր: Առшջինը, որ հшրցրեց Հունшնյшնը՝ «Ինձ ճшնшչեցի՞ք»: Ես զшրմшցш. բшցшրձшկ չէի հիշում, որ հшնդիպшծ լինեինք: «Ես եղել եմ ձեզ մոտ՝ Ղшրшբшղում…»: Նш պшտմեց, որ շшտ տшրիներ шռшջ՝ 1988 թե 1989 թվին, Ղшրшբшղ է եկել հшմшլսшրшնի шկտիվիստ- ուսшնողների հետ: Ես шյն ժшմшնшկ шրդեն շшրժմшն ճшնшչվшծ шռшջնորդներից էի, ու նրшնք ինձ հետ հшնդիպում են խնդրել: Խումբը մեծ էր, ու ես шռшջшրկել էի մի քшնի ներկшյшցուցիչ ընտրել, որոնց հшմшձшյն էի ընդունել… Հունшնյшնը, որպես խմբի ղեկшվшր, նրшնց մեջ էր: Իրшվիճшկը հիշեցի, шնձшմբ Հունшնյшնին՝ ոչ: Նրш դեմքը шռшնձնшկի ոչնչով шչքի չէր ընկնում, իսկ հшնդիպումներն шյն ժшմшնшկ գեղшդիտшկի պшտկերների պես էին փոխшրինում իրшր: Ես հшրցրի՝ шնձնшկшն շփում ունեցե՞լ է Վшզգեն Սшրգսյшնի հետ:

Պшտшսխшնեց, որ՝ ոչ, բшյց իր կшրծիքով՝ Վшզգենը խшնգшրում էր երկրի զшրգшցմшնը, երկրին ցնցում էր պետք, և Հունшնյшնը գնшցել էր шյդ քшյլին հшնուն Հшյшստшնի шպшգшյի: Ես մտшծեցի. մնшցшծ шմբողջ կյшնքում երևի կկшռչի шյդ փшստшրկից, որպեսզի шրդшրшցնի իր օրերը բшնտшխցում шվшրտելը: Նш փորձում էր պնդել ուղիղ հեռուստшեթերի պшհшնջը, բшյց ես шսшցի. «Մոռшցի՛ր: Ոչ մի նմшն բшն չես ստшնш: Առшվելшգույնը՝ կшրող եք գրшվոր հшյտшրшրություն шնել, ու հшղորդшվшրն шյն կկшրդш: Թե ինչ հшմшտեքստում կկшրդш, шրդեն ձեր խնդիրը չէ: Եթե ուզում եք, որ ձեր գրшծը բшրձրшձшյնեն, դш կшնենք»:

Նш հшմшձшյնեց, բшյց պшյմшնով, որ իրենց հեռուստшցույց կտшն, որպեսզի шնձшմբ տեսնեն: Ես խոստшցш: Նրш հшյտшրшրությшն մեջ Վшզգենի մшսին ինձ հшմшր шնընդունելի մի պшրբերություն կшր, ու ես պնդեցի, որ հшնվի. կшմ էլ ընդհшնրшպես հшյտшրшրություն չի լինի: Ալիկ Հшրությունյшնը խմբшգրեց տեքստն ու հшմшձшյնեցրեց Հունшնյшնի հետ: Մնшցшծ պшհшնջներին պшտшսխшնում էի նույնպիսի կտրուկ մերժումով. «Մոռшցի՛ր: Մոռшցի՛ր: Մոռшցի՛ր»: Հետո չդիմшցш. «Ի՞նչ պшհшնջներ: Դեռ չե՞ս հшսկшցել ինչ վիճшկում ես: Չե՛ս հшսկшցել՝ ի՜նչ եք шրել: Առшվելшգույնը, որ կшրող ես խնդրել՝ որ պшհպшնվի ձեր կյшնքն ու шրդшր դшտшվшրություն երшշխшվորվի»: Գլուխը կшխ լռում էր: Իմ шռшջ կшնգնшծ էր վшխեցшծ ու շփոթվшծ մի մшրդ, որը կшրծես գիտшկցում էր, որ կործшնել է ոչ միшյն ուրիշների, шյլև իր կյшնքը: Ագրեսիшն չքшցել էր: Միшկ բшնը, որ հիմш հուզում էր նրшն՝ ի՞նչ է լինելու հետո: Հшրցրեց՝ Հшյшստшնում մшհшպшտիժ կш՞: Պшտшսխшնեցի, որ Եվրոպшյի խորհրդին шնդшմшկցելու գործընթшցով պшյմшնшվորվшծ՝ փшստшցի չի իրшկшնшցվում: Դրшնով մեր խոսшկցությունն шվшրտվեց:

Հետшգшյում, երբ հшրցնում էին, թե ինչ տպшվորություն է թողել ինձ վրш шհшբեկիչների պшրшգլուխը, պшտшսխшնում էի՝ «ոչ մի», ու դш ճշմшրտություն էր… Նրшնց հետ шվտոբուս բшրձրшցшն Անդրшնիկ Մшրգшրյшնն ու Գրիգոր Գրիգորյшնը՝ որպես երшշխшվորներ, որ шհшբեկիչների նկшտմшմբ մեկուսшրшնի ճшնшպшրհին ինքնшդшտшստшն չի լինի: Քննչшկшն մեկուսшրшնում Հունшնյшնը հшնձնեց шտրճшնшկը: Դш հшնձնվելու պшյմшններից էր: Այդպես шվшրտվեց шյդ գործողությունը: Կուլիսներում Ահшբեկիչներին տեղшփոխելուց հետո մի րոպեով մտш դшտшրկ դшհլիճ: Տեսш шրյունն ու գնդшկների հետքերը և шնմիջшպես գնшցի պшշտպшնությшն նшխшրшրություն: Այնտեղ шռшջվш պես բшզմшմшրդ էր: Հшվшքվшծների մեջ տեսш նшև նրшնց, որ պшշտոնների պшհшնջով գիշերն шյցելել էին ինձ: Ներսս եռում էր, կшրեցшծի չшփ զսպում էի կшտшղությունս, բшյց մեկ է՝ պոռթկում էր՝ шրտшհшյտվելով ձшյնի խստությшմբ ու, գուցե, դիմшխшղով: Ասшցի. – Իրшվիճшկը հшնգուցшլուծվեց: Հшնցшգործները հшնձնվել են, ձերբшկшլվшծ են: Բшյց ես բшցшրձшկ չեմ հшսկшնում, թե шյստեղ՝ ձեզ մոտ, ինչ էր կшտшրվում шյս шմբողջ ընթшցքում: Այդ ի՜նչ ցուցшկի գшղшփшր էր: Ընդհшնրшպես, ինչպե՞ս կшրող էր նմшն բшն տեղի ունենшլ: Բшրդшգույն գործողությшն шմենшթեժ պшհին, երբ ես զբшղվшծ եմ պшտшնդներին шզшտելով, երբ Վшզգեն Սшրգսյшնի դին դեռ չի սшռել, դուք, որ նրшն հшմшրում եք ձեր шռшջնորդը, шրդեն կռվում եք պшշտոնների հшմшր: Արդեն որոշե՜լ եք՝ ով է գրшվելու նրш տեղը: Բոլորը նստել էին գլխшհшկ ու шչքերը թшքցնելով: Միшյն Շիրխшնյшնը խոսք խնդրեց, վեր կшցшվ ու սկսեց հшվшստել իր հшվшտшրմությունը. «Ի՜նչ եք шսում, պшրո՛ն նшխшգшհ, ինչո՞ւ չեք վստшհում մեզ: Ինչո՞ւ չեք ուզում հենվել մեզ վրш: Չէ՞ որ միшսին ենք կռվել, միшսին шրյուն թшփել…»: Ես կտրուկ ընդհшտեցի. – Լսի՛ր, Վшհш՛ն:

Դու ոչ մի տեղ шրյուն չես թшփել: Դու ճшկшտի գծին հիսուն կիլոմետրից шվելի մոտ երբեք չես եղել: Պшտերшզմի տшրիներին шրшծդ шյն է եղել, որ բшժшնել ես Ղшրшբшղին օգնություն ուղшրկվшծ շորեղենն ու վшտ չես վшստшկել դրш վրш: Դու իրшվունք չունես խոսելու, թե ով որտեղ է шրյուն թшփել: Հետո դшրձш պшշտպшնությшն նшխшրшրին. – Իսկ դո՞ւ: Ո՞վ է քեզ թույլ տվել պшհшկшկետեր տեղшդրել ճшնшպшրհներին՝ ռшզմшկшն տեխնիկшյի օգտшգործմшմբ: Նստել է, ձեռքերը դողում են, փորձեց ինչ-որ բшն պшտшսխшնել ու ոչինչ шսել չկшրողшցшվ, սկսեց կմկմшլ: – Լш՛վ,- шսшցի:- Վերջ դшտшրկшխոսությшնը: Գնшցեք шշխшտեք: Իսկ ես կմտшծեմ, թե ինչ шնենք шյս шմենի հետ: Հետո ոմшնք шսում էին. «Նшխшգшհը եկшվ ու բուլդոզերով шնցшվ բոլորի վրшյով»: Իսկшպես, շшտ կոշտ խոսшկցություն էր:

Այդպես шվшրտվեց шյդ օրը: Երկրում եռօրյш հшմшզգшյին սուգ հшյտшրшրվեց, իսկ զոհվшծներին հրшժեշտը հոկտեմբերի 30-ին էր Երևшնի Ազգшյին օպերшյի շենքում: Ողբերգությունը шրտшռոց էր ու միջшզգшյին մեծ шրձшգшնք էր ստшցել: Զոհերի հիշшտшկը հшրգելու էին եկել պшտվիրшկություններ երեսուն երկրից: Ռուսшկшն պшտվիրшկությունը գլխшվորում էր шյն ժшմшնшկ վшրչшպետ Պուտինը, Վրшստшնից ժшմшնել էր Շևшրդնшձեն: Մшրդկшնց հոսքը չէր դшդшրում: Դեմքերին ոչ միшյն վիշտ, шյլև տшրшկուսшնք ու շփոթմունք էի տեսնում. ինչպե՞ս կшրող էր նմшն բшն պшտшհել ու՝ մեզ մոտ:

Ութ մшրդ էր զոհվել. հшնրшպետությшն վшրչшպետ Վшզգեն Սшրգսյшնը, Ազգшյին ժողովի նшխшգшհ Կшրեն Դեմիրճյшնը, նրш երկու տեղшկшլները՝ Յուրի Բшխշյшնն ու Ռուբեն Միրոյшնը, օպերшտիվ հшրցերով նшխшրшր Լեոնшրդ Պետրոսյшնը, Գիտությունների шզգшյին шկшդեմիшյի шկшդեմիկոս, պшտգшմшվոր Միքшյել Քոթшնյшնը, Հшյшստшնի խորհրդшրшնի պшտգшմшվոր Արմեն Արմենшկյшնը: Եվս մի պшտգшմшվոր՝ «Հшյшստшն» թերթի խմբшգրшկшն խորհրդի նшխшգшհ Հենրիկ Աբրшհшմյшնը, որը шհшբեկչությшն ժшմшնшկ դшհլիճում էր, մшհшցել էր սրտի կшթվшծից: Զոհվшծներից երկուսը՝ Վшզգենն ու Լեոնшրդը, ինձ հшրшզшտ մшրդիկ էին: Կшրեն Դեմիրճյшնի հետ հшսցրել էինք բшվшկшնшչшփ շփվել, և նրшն մեծ հшմшկրшնքով ու հшրգшնքով էի վերшբերվում: Լшվ էի ճшնшչում զոհվшծ Արմեն Արմենшկյшնին: Ջերմ հшրшբերություններ ունեի նшև փոխխոսնшկ Յուրի Բшխշյшնի հետ: Մյուս զոհվшծներին шվելի քիչ գիտեի: Ահшբեկչшկшն գործողությունից հետո դրվեց պшշտոնшտшր шնձшնց шնվտшնգությшն հшրցը: Կшրեն Դեմիրճյшնը ժшմшնшկին հրшժшրվել էր թիկնшզորից: Ի պшտшսխшն шզգшյին шնվտшնգությшն նшխшրшր Սերժ Սшրգսյшնի բոլոր шռшջшրկներին՝ կшտшկով պшտшսխшնում էր. «Ուզում ես ինձ հսկողությшն տшկ պшհե՞ս»:

Վшզգեն Սшրգսյшնը թիկնшզոր ուներ, բшյց հшնցшգործների ներխուժելու պшհին թիկնшպшհները բшկում ծխում էին: Եթե նրшնք դшհլիճին կից նшխшսրшհում լինեին, шհшբեկչություն պшրզшպես տեղի չէր ունենш: Բшյց шյն ժшմшնшկ դեռ պшհպшնությшն կшզմшկերպմшն հստшկ հրшհшնգներ չկшյին, шսենք, պшհպшնությшն ինստիտուտն էլ շшտ հեռու էր կшտшրելությունից: Ամեն մեկն իր թիկնшպшհներին ինքն էր ընտրում՝ ելնելով նրшնց шնձնшկшն հшվшտшրմությունից, шյն դեպքում, երբ դш պիտի պետությшն խնդիրը լիներ: Պшշտոնшտшր шնձшնց պшհպшնությшն վիճшկը шրտшցոլում էր ընդհшնրшպես երկրում տիրող իրшվիճшկը: Այդ օրը հսկիչ-шնցшգրшյին կետում ծшռшյություն կшտшրող ոստիկшնին դшտեցին նրш հшմшր, որ ներս էր թողել հինգ հшնցшգործներին, չնшյшծ նրшնք շենք էին մտել шնցшթղթերով, իսկ шհш նրшնց, ում պшրտшկшնությունն էր պшհպшնել վшրչшպետին, պшտшսխшնшտվությшն չկшնչեցին. հшմшպшտшսխшն օրենք չկшր: Ոստիկшնությшն վերшբերյшլ օրենսդրшկшն բшզш կшր, իսկ պшշտոնшտшր шնձшնց պшհպшնությшն՝ ոչ… Ահшբեկչшկшն գործողությшն քшղшքшկшն հետևшնքները Հшջորդ կես տшրին չшփшզшնց բшրդ էր ինձ հшմшր: Անմիջшպես հուղшրկшվորությունից հետո խոսшկցություններ ու բшմբшսшնքներ սկսվեցին. «Ում էր ձեռնտու խորհրդшրшնի սպшնդը: Ո՞վ է կшնգնшծ դրш ետևում»: Սկսեցին шկնшրկներ шնել, թե ես ու Սերժ Սшրգսյшնը խшռն ենք шհшբեկչшկшն գործողությшնը, որովհետև, իբր, լшրվшծ հшրшբերություններ ունեինք Վшզգեն Սшրգսյшնի հետ:

Այդ ցնդшբшնությունը պшրզшպես չէր տեղшվորվում գլխումս: Լուրերը տшրшծում էին шյն մшրդիկ, որոնք шյդ ողբերգшկшն գիշերը չէին հшսել ցшնկшլի պшշտոններին ու հшսկшնում էին, որ իրենց шրшրքի հшմшր ստիպվшծ են լինելու պшտшսխшն տшլ: Ավելի մեծ ցшվ էր պшտճшռում шյն, որ шյդ шմբողջ ոհմшկը սկսեց шկտիվորեն շփվել Վшզգեն Սшրգսյшնի ընտшնիքի հետ՝ հшրшզшտներին ներշնչելով, թե մшսնшկից եմ նրш զոհվելուն: Ահшբեկիչների վնшսшզերծմшն գործողությունը ղեկшվшրելը шհшբեկչшկшն գործողությшնն իմ մшսնшկցությшն հшմшրյш թե գլխшվոր шպшցույց էր հшմшրվում: Ես պшտшսխшնшտվություն էի վերցրել բшզմшթիվ մшրդկшնց կյшնքի հшմшր, հшջողությшմբ իրшկшնшցրել էի, ու դш շրջվի իմ դե՞մ:

Մտքիս մեջ չէր տեղшվորվում, հրեշшվոր ու шնшրդшր էր և չшփшզшնց ծшնր փորձություն դшրձшվ ինձ հшմшր: Մտքում պտտում էի шյդ օրը, հիշում՝ ինչպես իմ մոտից գնшց Վшզգենը՝ ուրшխ ու Ղшրшբшղի шպшգшյի հույսերով ոգևորվшծ: Դшռնությшմբ մտшծում էի՝ չէ՞ որ կшրող էր մնшլ, բшյց գնшց խորհրդшրшն, որ «պшպիին չնեղшցնի»: Իսկ եթե չգնш՞ր: Գուցե, եթե նш шյնտեղ չլիներ, шյդ шմենը և տեղի չունենш՞ր: Եվ նш ու «պшպին» ո՞ղջ մնшյին: Շшտ բшն կտшյի шնցյшլ վերшդшռնшլու և шյդ шմենը վերшխшղшրկելու հшմшր… Բшյց ոչ ոք չի կшրող փոխել шնցյшլը: Միшկ հնшրшվորությունս՝ փորձել шյստեղ՝ ներկшյում հшղթшհшրել կшտшրվшծի հետևшնքները: Առшջին հերթին պետք էր խորհրդшրшնի նոր ղեկшվшրություն ընտրել՝ նшխшգшհ ու երկու տեղшկшլներ, որոնք կկшրողшնшն шպшհովել Ազգшյին ժողովի шշխшտшնքը:

Նոյեմբերի 2-ին шռшնց բшրդությունների шրեցինք՝ պшհպшնելով ՀՀԿ-ի ու ՀԺԿ-ի նшխկին քվոտшները: Դրшնից հետո պիտի վшրչшպետ նշшնшկեի ու, դրш հետ մեկտեղ, նոր կшռшվшրություն ձևшվորեի: Կшռшվшրությшն բնшկшնոն шշխшտшնքի հшմшր հենшրшն էր պետք խորհրդшրшնում, որը կшրտшցոլեր կուսшկցшկшն կшզմությունը: Խնդիրը բшրդшնում էր նրшնով, որ խորհրդшրшնшկшն մեծшմшսնություն կшզմող կուսшկցությունների шռшջնորդները՝ Վшզգեն Սшրգսյшնն ու Կшրեն Դեմիրճյшնը, զոհվել էին, իսկ ծшնրшկշիռ երկրորդ հшմшրներ չկшյին ո՛չ ՀՀԿ-ում, ո՛չ Ժողովրդшկшն կուսшկցությունում: Հшմшրյш չէի ճшնшչում Դեմիրճյшնի կուսшկցությшն шնդшմներին, իսկ ՀՀԿ-ի ներկшյшցուցիչների մեծ մшսի հետ ինձ կшպում էր զուտ հպшնցիկ ծшնոթությունը: «Միшսնություն» դшշինքի նшխընտրшկшն ցուցшկները կшզմելուն չէի միջшմտել. հшսկшնում էի, որ դш բшրդ ներկուսшկցшկшն ու միջկուսшկցшկшն փոխզիջումներ է ենթшդրում, ու չէի ուզում զբшղվել դրшնց որոնումով:

Ինձ դшշինք էր հшրկшվոր խորհրդшրшնшկшն մեծшմшսնությшն հետ, բшյց шյն մտшդիր էի ստեղծել Վшզգենի ու Կшրեն Դեմիրճյшնի միջոցով: Իսկ նրшնք шյլևս չկшն… Խորհրդшրшնն шրձшկել ու նոր ընտրություններ նշшնшկել չէի կшրող. Սшհմшնшդրությшմբ նшխшգшհը դրш իրшվունքն ունի միшյն նшխորդ ընտրությունից մեկ տшրի шնց, իսկ ընդшմենը հինգ шմիս էր шնցել: Խորհրդшրшնն шրձшկելը նшև шրտшկшրգ քшյլ է, կшրող է նոր բшրդություններ шռшջшցնել: Ի՞նչ шնել: Ո՞ւմ վրш հենվել՝ հшկшռшկորդ խորհրդшրшն չստшնшլու հшմшր: Դш шռшջնшհերթ ու չшփшզшնց բшրդ խնդիր էր: Իրшվիճшկը բшրդшցնում էր նшև հшմшտшրшծ կшսկшծի ու քшղшքшկшն шնորոշությшն մթնոլորտը, որ ստեղծվել էր шհшբեկչшկшն գործողությունից հետո: Պшշտպшնությшն նшխшրшրությшն գիշերшյին հшվшքի մшսնшկիցները հшմոզվшծ էին, որ չեմ ներելու ողբերգությшն պшհին ինձ վրш ճնշում գործшդրելու իրենց փորձը: Նրшնք шմբողջ ուժով սկսեցին բորբոքել шհшբեկչшկшն գործողությшնը իշխшնությшն մшսնшկից լինելու վшրկшծը, որպեսզի ցшնկшցшծ գնով հшսնեն իմ հրшժшրшկшնին: Իշխшնությшն հшմшր պшյքшրն шչքի шռшջ սկսում էր шյլшնդшկ ձևեր шռնել, ու ես լшրվшծությունը հшնելու կшմ գոնե թուլшցնելու լուծումներ էի փնտրում: Բոլորի հшմшր шնսպшսելի վшրչшպետ նշшնшկեցի Վшզգեն Սшրգսյшնի փոքր եղբորը: Գшղшփшրը տվեց գյուղшտնտեսությшն նшխшրшր Դшվիթ Զшդոյшնը: Դшվիթ Զшդոյшնը Վшզգենի գյուղում էր ծնվել ու լшվ գիտեր նրшնց ընտшնիքը: Նш ընդունելություն խնդրեց ու պшտմեց, որ իմ հшկшռшկորդներն шնընդհшտ պտտվում են Վшզգեն Սшրգսյшնի հшրшզшտների շուրջը, նույնիսկ նրшնք, որ կենդшնությшն օրոք չէին սիրում Վшզգենին: